Dvitīyopadeśaḥ (Prāṇāyāma) · Verso 4
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते | मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत्
yāvad vāyuḥ sthito dehe tāvaj jīvanam ucyate | maraṇaṃ tasya niṣkrāntis tato vāyuṃ nirodhayet
Mientras el aliento permanece en el cuerpo, hay vida. Cuando sale, hay muerte. Por tanto, debe controlar el aliento.
El verso anterior conectaba respiración con mente; este conecta respiración con vida misma. Vāyu (aliento, viento vital) es literalmente lo que anima el cuerpo.
Jīvana (vida) depende de vāyu sthita (aliento permaneciendo). Maraṇa (muerte) es niṣkrānti (salida) del aliento. Esta observación básica — la vida comienza con la primera inhalación y termina con la última exhalación — fundamenta toda la ciencia del prāṇāyāma.
La conclusión se repite: tato vāyuṃ nirodhayet (por tanto, debe controlar el aliento). Nirodha significa contención, regulación, dominio — no supresión violenta.
Implícitamente, el verso sugiere que quien domina el aliento tiene cierto dominio sobre la vida misma. Las tradiciones yóguicas afirman que los grandes yogīs podían extender la vida o elegir el momento de dejar el cuerpo.
Para el practicante moderno: cada respiración consciente es un acto de vida consciente. El prāṇāyāma no es solo técnica respiratoria sino cultivo de vitalidad.