Sāṅkhya Yoga · Verso 19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् | उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate
Quien cree que esto mata, y quien cree que esto es matado, ambos no conocen. Esto no mata ni es matado
La epistemología de la violencia: hay ignorancia (na vijānītaḥ) en ambos extremos. El que “mata” y el que es “matado” son ilusiones desde perspectiva del ātman.
El demostrativo ayam (esto) apunta al ātman como sujeto. Na hanti (no mata) — no puede ser agente de destrucción; na hanyate (no es matado) — no puede ser objeto de destrucción.
Esto no es apología de violencia sino constatación metafísica. Desde punto de vista absoluto, no hay destrucción. Pero el nivel relativo — donde hay cuerpos, dolor, consecuencias kármicas — sigue operando. La enseñanza es para liberar al ejecutor de culpa paralizante.