Praśna Upaniṣad · 4..5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति
atraiṣa devaḥ svapne mahimānam anubhavati | yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭam anupaśyati śrutaṃ śrutam evārtham anuśṛṇoti deśadigantaraiś ca pratyanubhūtaṃ punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cāśrutaṃ cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca sac cāsac ca sarvaṃ paśyati sarvaḥ paśyati
Aquí este deva experimenta su grandeza en el sueño. Lo que fue visto, lo ve de nuevo; lo que fue oído, lo oye de nuevo; lo experimentado en distintos lugares, lo experimenta una y otra vez. Lo visto y lo no visto, lo oído y lo no oído, lo experimentado y lo no experimentado, lo real y lo irreal — ve todo; siendo todo, ve.
Este verso describe el poder creativo de la mente en el estado de sueño con sueños (svapna).
Eṣa devaḥ svapne mahimānam anubhavati — este deva experimenta su grandeza en el sueño. El deva es la mente (manas), llamada así porque es luminosa (div, brillar). En el sueño, liberada de los sentidos externos, la mente revela su poder: crea mundos enteros sin materia.
Dṛṣṭaṃ dṛṣṭam anupaśyati — lo que fue visto, lo ve de nuevo. Los sueños reciclan experiencias pasadas. Las impresiones almacenadas (saṃskāras) resurgen como imágenes oníricas.
Deśadigantaraiś ca — en distintos lugares y direcciones. La mente no está limitada por espacio o tiempo en el sueño. Podemos estar en lugares que visitamos hace años, o en lugares imposibles.
Dṛṣṭaṃ cādṛṣṭam — lo visto y lo no visto. Lo notable: también soñamos cosas que nunca hemos experimentado. La mente combina y crea novedad a partir de fragmentos de memoria.
Sac cāsac ca — lo real y lo irreal. En sueños experimentamos lo imposible como si fuera real: volamos, hablamos con muertos, habitamos formas distintas. La distinción entre real e irreal se disuelve.
Sarvaṃ paśyati sarvaḥ paśyati — ve todo; siendo todo, ve. El soñador es simultáneamente el observador y lo observado, el sujeto y todos los objetos. Esta es una pista sobre la naturaleza de la consciencia: no está limitada a un punto de vista. En el sueño, la mente se expande para ser todas las cosas que percibe.
Esta enseñanza invita a reflexionar: ¿y la vigilia? ¿No podría ser otro tipo de sueño más estable?