भक्तियोग Bhakti Yoga · Verso 18

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः | शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः

samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ | śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu samaḥ saṅga-vivarjitaḥ

Igual ante enemigo y amigo, igual ante honor y deshonor, igual ante frío y calor, placer y dolor — libre de apego.

Sama — igual, ecuánime — aparece tres veces, enfatizando la cualidad central.

Los pares de opuestos (dvandvas):

  • Śatru/mitra — enemigo/amigo (relaciones)
  • Māna/apamāna — honor/deshonor (reputación)
  • Śīta/uṣṇa — frío/calor (físico)
  • Sukha/duḥkha — placer/dolor (experiencia)

Este verso conecta directamente con Yoga Sūtra 2.48: “Entonces, los pares de opuestos dejan de afectar.”

Saṅga-vivarjita — libre de apego. No es que el yogui no tenga amigos o no sienta temperatura. Es que no se apega a un polo ni rechaza el otro.

La ecuanimidad aquí es radical: abarca lo físico (temperatura), lo emocional (placer/dolor), lo social (honor/deshonor) y lo relacional (amigo/enemigo). Ningún ámbito de la experiencia escapa.