Dvitīyopadeśaḥ (Prāṇāyāma) · Verso 49

जलेन श्रम-जातेन गात्र-मर्दनमाचरेत् | दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते

jalena śrama-jātena gātra-mardanam ācaret | dṛḍhatā laghutā caiva tena gātrasya jāyate

Con el sudor producido por el esfuerzo, debe frotarse el cuerpo. Por esto surge firmeza y ligereza en el cuerpo.

Una instrucción práctica que complementa el verso anterior sobre la sudoración (sveda) como primera etapa del prāṇāyāma.

Gātra-mardana — frotar o masajear el cuerpo. El sudor producido por la práctica intensa no debe simplemente secarse o lavarse inmediatamente. El texto recomienda frotarlo de vuelta al cuerpo.

Los beneficios:

  • Dṛḍhatā — firmeza, fortaleza corporal
  • Laghutā — ligereza, agilidad

Esta práctica aparece en varios textos de haṭha yoga. La idea es que el sudor generado por prāṇāyāma contiene sustancias valiosas que se reabsorben por la piel.

Desde perspectiva moderna, frotar el sudor estimula la circulación, calienta los tejidos, y previene el enfriamiento rápido después de práctica intensa. También es una forma de auto-masaje que completa la sesión.

Espera a que el cuerpo se enfríe naturalmente antes de bañarte.