Kaṭha Upaniṣad

Diálogo entre Naciketas y Yama, el dios de la muerte. Contiene la célebre metáfora del carro y enseñanzas sobre el Ātman, la muerte y la disciplina del yoga. La metáfora del carro —Ātman como auriga, buddhi como conductor, manas como brida— se convierte en fundamento de la psicología del yoga posterior. Primera mención explícita de "yoga" como disciplina sistemática.

1.1.1

Que (Dios) nos proteja juntos. Que nos disfrute juntos. Que trabajemos juntos con energía. Que nuest...

1.1.2

वाजश्रवसः सर्ववेदसः पुत्रो नचिकेतो नाम ॥ १ ॥... vājaśravasaḥ sarvavedasaḥ putro naciketo nāma || 1 ||...

Vājaśravasa, que había sacrificado todo, tuvo un hijo llamado Naciketas....

1.1.3

तं कुमारं काल उपनीय वावस्वतं प्राप्य किंचिदवोचत् ॥ २ ॥... taṃ kumāraṃ kāla upanīya vāvaṃsataṃ prāpya kiṃcidavocat || 2 ||...

Habiendo sido entregado al Señor de la Muerte (Yama), el niño esperó tres noches sin alimento. Cuand...

1.1.4

यमवैतद्वचः सर्वं मय्येवैतद्यद्यदिदं तपः कुरुषे तद्वरं वृणीष्... yamavaitadvacaḥ sarvaṃ mayyevaitadyadyadidaṃ tapaḥ kuruṣe tadvaraṃ vṛṇīṣva || 3 ...

Oh Yama, como un fuego arde todo sacrificio realizado por aquel que no está contento. Por eso, oh Se...

1.1.5

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ॥... śvobhāvā martyasya yadantakaitatsarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ || 4 ||...

El mortal que vive hasta mañana disminuye su brillo. Todas estas cosas terminan en la muerte, por lo...

1.1.6

अप्यस्य धनसर्वस्य यदि दद्याः शतस्य पुत्रान् शतं चापि पुत्रैः... apysasya dhanasarasya yadi dadyāḥ śatasya putrān śataṃ cāpi putraiḥ || 5 ||...

Aunque me dieras toda esta riqueza junto con cien hijos de cien años de vida....

1.1.7

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ॥ ६ ॥... etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca || 6 ||...

Si consideras esto igual a mi pregunta, elige la riqueza y la larga vida....

1.1.8

महाभूमेः नचिकेतो तु मन्यसे यद्वै मर्त्यः प्रवृणीत वित्तम् ॥ ... mahābhūmeḥ naciketo tu manyase yadvai martyaḥ pravṛṇīta vittam || 7 ||...

Mas Naciketas consideró: esto no es igual. Lo que es finito no puede ser igual a lo infinito....

1.1.9

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्याम वित्तमद्राक्षीम चेह वा ॥... na vittena tarpanīyo manuṣyo lapsyāma vittamadrākṣīma ceva vā || 8 ||...

No se puede satisfacer al hombre con riquezas. Si las vemos alguna vez, viviremos solo por un moment...

1.1.10

यास्मा जीरसि मृत्यो त्वद्धि नाग्निस्तृप्तः स्यात् ॥ ९ ॥... yāsmā jīrasi mṛtyo tvaddhi nāgnistṛptaḥ syāt || 9 ||...

Oh Muerte, permanecerás para siempre. El fuego nunca se sacia....

1.1.11

वरं वरं वरयामहे अन्यथैतच्चिरजीविकायै ॥ १० ॥... varaṃ varaṃ varayāmahe anyathaitaccirajīvikāyai || 10 ||...

Elige, elige — así decimos. Elige otra cosa, no esta larga vida....

1.1.12

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अ... taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam | adhyātmayogādh...

Él es difícil de ver, oculto, penetrado en el corazón, situado en la cueva más profunda, antiguo. Me...

1.1.13

नचिकेतस्तु कामानां त्वमग्रं मन्यस्व मा भूः ॥ ११ ॥... naciketastu kāmānāṃ tvamagraṃ manyasva mā bhūḥ || 11 ||...

Oh Naciketas, tú has visto los deseos que son deseados. No seas débil....

1.1.14

दृष्ट्वा त्वमग्र्यं मनुष्येभिर्ब्रह्मवर्चसेमानं नाचिकेतं मन्... dṛṣṭvā tvamagryaṃ manuṣyebhirbrahmavarcasemānaṃ nāciketaṃ manyasva || 12 ||...

Habiendo visto, oh Naciketas, a los hombres, teniendo entre ellos el brillo del Brahman, considera e...

1.1.15

यदन्तरिक्षे यद्वायौ तेजसि यद्यशसि यन्नचिकेतः ॥ १३ ॥... yadantarikṣe yadvāyau tejasi yadyaśasi yannaciketaḥ || 13 ||...

Lo que está en el espacio, lo que está en el aire, lo que está en el fuego, lo que está en la brilla...

1.1.16

यद्भूमौ यद्दिवि यद्विद्युत्सु यद्यक्षिषु यत्स्वप्नेषु यत्स्व... yadbhūmau yaddivi yadvidyutsu yadyakṣiṣu yatsvapneṣu yatsvapnānteṣu || 14 ||...

Lo que está en la tierra, lo que está en el cielo, lo que está en los relámpagos, lo que está en los...

1.1.17

एतद्वै तत् ॥ १५ ॥... etadvai tat || 15 ||...

Esto es en verdad Eso....

1.1.18

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अ... na jāyate mriyate vā vipaścin nāyaṃ kutaścin na babhūva kaścit | ajo nityaḥ śāśv...

El sabio no nace ni muere; no viene de ninguna parte, ni pasó a ser de algo. No nace, es eterno, per...

1.1.19

य एनं विपश्चिति हन्तारमन्योन्यं च विदुरन्योन्यम् । उभौ तौ न ... ya enaṃ vipaściti hantāramanyonyaṃ ca viduranyonyam | ubhau tau na vijānīto'yama...

Si el que mata piensa que mata, o si el que es muerto piensa que es muerto, ambos no conocen la verd...

1.1.20

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्र... aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ | tamakratuḥ paśyati vīta...

El Ātman, más pequeño que lo pequeño, más grande que lo grande, está situado en el corazón de este s...

1.1.21

यमवैतद्वरं वृणे त्वद्धि नाग्निस्तृप्तः स्यात् ॥ १६ ॥... yamavaitadvaraṃ vṛṇe tvaddhi nāgnistṛptaḥ syāt || 16 ||...

Oh Yama, elijo esta bendición: que el fuego nunca se sacie....

1.1.22

तवैवाहं पूर्वमाहं वरं वृणे त्वद्धि नाग्निस्तृप्तः स्यात् ॥ १... tavaivāhaṃ pūrvamāhaṃ varaṃ vṛṇe tvaddhi nāgnistṛptaḥ syāt || 17 ||...

Tuyo soy yo. Antes te elegí a ti como primer beneficio. Por eso el fuego no se sacia....

1.1.23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्... nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣ...

Las armas no lo cortan, el fuego no lo quema, el agua no lo moja, ni el viento lo seca....

1.1.24

यद्वै तत्तद्वदसि मेत्यधि मा मृथा यद्वै तत्त्वदसि मेत्यधि मा ... yadvai tattadasi metyadhi mā mṛthā yadvai tattvadasi metyadhi mā mṛthaḥ || 18 ||...

Dime lo que sabes. No me engañes. Lo que sabes, dímelo. No me dejes....

1.1.25

यमवैतद्वरं वरं वरयामहे त्वद्धि नाग्निस्तृप्तः स्यात् ॥ १९ ॥... yamavaitadvaraṃ varaṃ varayāmahe tvaddhi nāgnistṛptaḥ syāt || 19 ||...

Oh Yama, elegimos esta bendición. Elige. Por eso el fuego nunca se sacia....

1.1.26

यद्वै तत्तद्वदसि मेत्यधि मा मृथा यद्वै तत्त्वदसि मेत्यधि मा ... yadvai tattadasi metyadhi mā mṛthā yadvai tattvadasi metyadhi mā mṛthaḥ || 20 ||...

Dime lo que realmente es. No mueras antes. Lo que realmente es, dímelo. No mueras antes....

1.1.27

एतद्वै तत् ॥ २१ ॥... etadvai tat || 21 ||...

Esto es en verdad Eso....

1.1.28

यद्वै तत्तद्वदसि मेत्यधि मा मृथा यद्वै तत्त्वदसि मेत्यधि मा ... yadvai tattadasi metyadhi mā mṛthā yadvai tattvadasi metyadhi mā mṛthaḥ || 22 ||...

Dime lo que realmente es. No te ocultes. Lo que realmente es, dímelo. No te ocultes....

1.1.29

एतद्वै तत् ॥ २३ ॥... etadvai tat || 23 ||...

Esto es en verdad Eso....

1.2.1

पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्म... parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūs tasmāt parāṅ paśyati nāntarātman | kaścid dhīr...

El Autocreado perforó las aberturas hacia afuera; por eso uno mira hacia fuera, no al Ser interior. ...

1.2.2

पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ... parācaḥ kāmānanuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśaṃ | atha dhīrā amṛtatvaṃ...

Los ignorantes persiguen deseos externos; entran en las redes de la muerte omnipresente. Pero los in...

1.2.3

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शाँश्च मैथुनान् । एतेनैव विजा... yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśām̐ś ca maithunān | etenaiva vijānāti kim a...

Por el cual se conoce la forma, el sabor, el olor, los sonidos, los contactos y las uniones; por ese...

1.2.4

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्... svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati | mahāntaṃ vibhum ātmānaṃ matvā dhī...

Por el cual se percibe el final del sueño y el final de la vigilia — ambos estados — conociendo ese ...

1.2.5

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न त... ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvam antikāt | īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vij...

Quien conoce este Ātman, el comedor de dulce, siempre cercano, como el señor del pasado y del futuro...

1.2.6

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन... yaḥ pūrvaṃ tapaso jātam adbhyaḥ pūrvam ajāyata | guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bh...

Lo que nació primero del calor ascético, que nació antes que las aguas — entrando en la cueva y perm...

1.2.7

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं... yā prāṇena saṃbhavaty aditir devatāmayī | guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhir...

La Aditi que surge con el prāṇa, plena de divinidades — entrando en la cueva y permaneciendo allí, e...

1.2.8

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिवे... araṇyor nihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ | dive dive īḍyo jāgṛvad...

El Jātavedas escondido en los dos pedazos de madera de arani, como un feto bien protegido por las mu...

1.2.9

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाःसर्वे अर्पिता... yataś codeti sūryo 'staṃ yatra ca gacchati | taṃ devāḥ sarve arpitās tad u nātye...

Desde donde el sol surge y hacia donde se pone — en eso todos los dioses están establecidos, y nadie...

1.2.10

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य ... yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha | mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva pa...

Lo que está aquí, eso mismo está allí; lo que está allí, eso mismo está aquí. De muerte en muerte va...

1.2.11

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छ... manasaivedamāptavyaṃ neha nānāsti kiṃcana | mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nān...

Por la mente sola debe comprenderse esto: no hay aquí multiplicidad alguna. De muerte en muerte va q...

1.2.12

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य... aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati | īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vij...

El Puruṣa del tamaño de un dedo pulgar reside en el centro del Ātman, como el señor del pasado y del...

1.2.13

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स ए... aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotir ivādhūmakaḥ | īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u ś...

El Puruṣa del tamaño de un dedo pulgar, luminoso como una llama sin humo, el señor del pasado y del ...

1.2.14

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश... yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati | evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃs tān ev...

Como el agua que ha caído en las montañas fluye por las pendientes, así viendo los dharmas separadam...

1.2.15

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत ... yathodakaṃ śuddhe śuddham āsiktaṃ tādṛg eva bhavati | evaṃ munervijānata ātmā bh...

Como el agua pura vertida en lo puro se vuelve de la misma calidad, así, oh Gautama, el Ātman del sa...

2.1.1

परेऽवरे नीचैरुपरे विद्यते यद्रक्तमन्यत्र सुकृतस्य लोकानन्यत्... pare'vare nīcairupare vidyate yadraktamanyatra sukṛtasya lokānanyatra ca duṣkṛta...

Ambos, el superior y el inferior, están situados en el cuerpo. De aquel que elige lo superior, flore...

2.1.2

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्... vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā'mṛtama...

El que conoce ambas, el conocimiento y la ignorancia, juntas, superando la muerte mediante la ignora...

2.1.3

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये... anyadevāhurvidyayā'nyadāhuravidyayā | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire ...

Unos dicen que el resultado del conocimiento es diferente, otros dicen que es diferente el de la ign...

2.1.4

अविद्यां येऽन्यदेवाहुर्विद्यां येऽन्यदाहुः । इति शुश्रुम धीर... avidyāṃ ye'nyadevāhurvidyāṃ ye'nyadāhuḥ | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣ...

Quienes dicen que la ignorancia lleva a un resultado, y quienes dicen que el conocimiento lleva a ot...

2.1.5

अन्यदेवाहुर्भवयाऽन्यदहुरभवया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्... anyadevāhurbhavayā'nyadāhurabhavayā | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire ...

Unos dicen que el resultado está en el devenir; otros, que está en el no-devenir. Así hemos oído de ...

2.1.6

भवाय येऽन्यदेवाहुरभवायाऽन्यदाहुः । इति शुश्रुम धीराणां ये नस... bhavāya ye'nyadevāhurabhavāyā'nyadāhuḥ | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣi...

Quienes dicen que el resultado es para el devenir, y quienes dicen que es para el no-devenir. Así he...

2.1.7

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यो... yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ | atha martyo'mṛto bhavatyatra br...

Cuando todos los deseos que moran en el corazón son liberados, entonces el mortal se vuelve inmortal...

2.1.8

शरीरं शरीरिणो न दुष्टवीर्याणि न चान्तरायाः । तस्यैतं विदुषः ... śarīraṃ śarīriṇo na duṣṭavīryāṇi na cāntarāyāḥ | tasyaitaṃ viduṣaḥ paraṃ dhāma y...

Las aflicciones del cuerpo no tocan al morador del cuerpo, ni los obstáculos internos. Conociendo es...

2.1.9

न संधया मृत्युमाप्नोति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥... na saṃdhayā mṛtyumāpnoti brahmaiva sanbrahmāpyeti ||...

Por el conocimiento no se alcanza la muerte, sino que siendo Brahman, se llega a Brahman....

2.1.10

येन रूपाणि रश्मींश्च तेजश्चायाति यत्नतः । स सर्वज्ञः स सर्वव... yena rūpāṇi raśmīṃśca tejaścāyāti yatnataḥ | sa sarvajñaḥ sa sarvavit yasyaiṣo'n...

Por el cual, mediante esfuerzo, se perciben las formas, los rayos y la luz; Él es el omnisciente, el...

2.1.11

यत्र मेधावी वृद्धिमिच्छन् विद्वान् हृदयस्य ब्राह्मणः । स नः ... yatra medhāvī vṛddhimicchan vidvān hṛdayasya brāhmaṇaḥ | sa naḥ saṃsāramāyātu pr...

Donde el sacerdote del corazón, el sabio deseando crecimiento, alcanza la plenitud. Que Él, el indes...

2.1.12

A ese (Ātman) difícil de ver, oculto, que ha penetrado en lo secreto, situado en la caverna (del cor...

2.1.13

एको वशी निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीजं बहूनां यो देवानां परमां... eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūnāmekaṃ bījaṃ bahūnāṃ yo devānāṃ paramāṃ śaktimāśritāḥ ...

El uno que domina, inactivo entre los activos, la única semilla de los muchos, que descansa en la su...

2.1.14

उत्तिष्ठता जाग्रता प्राप्य वरान्निबोधेत । नालीना सुप्तस्योत्... uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodheta | nālīnā suptasyotthito tasya hi varyā...

¡Despertad, levantaos, habiendo obtenido los dones (del Maestro), comprended! Como afiladores de fle...

2.1.15

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्... ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ ratham eva tu | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ...

Conoce al Ātman como el dueño del carro, y al cuerpo como el carro. Conoce a la buddhi (intelecto) c...

2.1.16

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोय... indriyāṇi hayān āhur viṣayāṃs teṣu gocarān | ātmaindriyamanoyuktaṃ bhoktety āhuḥ...

Los sentidos dicen que son los caballos, los objetos de los sentidos son los caminos. Aquel que está...

2.1.17

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्... yas tv avijñānavān bhavaty ayuktena manasā sadā | tasya indriyāṇy avaśyāni duṣṭā...

Pero aquel que es ignorante (carente de discernimiento), siempre con una mente descontrolada — sus s...

2.1.18

El conocedor no nace ni muere; no vino de ningún lugar ni llegó a ser algo. No nacido, eterno, perma...

2.1.19

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजान... hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hant...

Si el que mata piensa que mata, o si el matado piensa que es matado — ambos no comprenden. Este (Ātm...

2.1.20

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्र... aṇoraṇīyān mahato mahīyān ātmā'sya jantornihito guhāyām | tamakratuḥ paśyati vīt...

Más sutil que lo sutil, más grande que lo grande — el Ātman está oculto en la caverna del corazón de...

2.1.21

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन... avidyāyām antare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ | dandramyamāṇāḥ p...

Habitan en la ignorancia, ellos mismos creyéndose sabios y eruditos, vagando erráticamente como cieg...

2.1.22

विद्याभूमिः सम्प्रपद्यते संसारः । तमसः पारं तीर्त्वा मृत्युं... vidyābhūmiḥ samprapadyate saṃsāraḥ | tamaḥ pāraṃ tīrtvā mṛtyuṃ punar api janmana...

La vida que sigue después de la muerte es para aquellos que están en la ignorancia, no para aquellos...

2.1.23

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन | यमेवैष वृ... nāyam ātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yam evaiṣa vṛṇute t...

Este Ātman no se obtiene por discursos, ni por el intelecto, ni por mucho estudio. Solo aquel a quie...

2.1.24

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वर... na ayam ātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yam eva eṣa varṇa...

Este Ātman no se obtiene mediante la instrucción, ni por la inteligencia intelectual, ni por mucho e...

2.1.25

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि प्... na avirato duścaritāt na āśānto na asamāhitaḥ | na āśānta-mānasaḥ vā api prajñān...

Aquél que no ha cesado de las malas acciones, aquél que no es tranquilo, aquél que no tiene la mente...

2.2.1

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च ... puram ekādaśadvāram ajasyāvakracetasaḥ | anuṣṭhāya na śocati vimuktaś ca vimucya...

La ciudad de once puertas del no-nacido de mente recta — habiendo meditado en ella, no se lamenta; l...

2.2.2

हँसः शुचिषद्वसुरान्तरिक्शसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद... haṃsaḥ śuciṣad vasur antarikśasat dhotā vediṣad atithir duroṇasat | nṛṣad varasa...

El Moverse que mora en la luz, el Vasu que mora en el espacio intermedio, el Hota que mora en el alt...

2.2.3

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं व... ūrdhvaṃ prāṇam unnayaty apānaṃ pratyag asyati | madhye vāmanam āsīnaṃ viśve devā...

Él eleva el prāṇa hacia arriba, arroja el apāna hacia abajo; el enano sentado en el centro, todos lo...

2.2.4

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद्विमुच्यमानस्य क... asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ | dehād vimucyamānasya kim atra pariś...

Cuando este residente del cuerpo, el encarnado, se desprende del cuerpo, cuando es liberado del cuer...

2.2.5

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्... na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana | itareṇa tu jīvanti yasmin netāv upāś...

Nadie vive por el prāṇa ni por el apāna, oh mortal. Pero por otro [el Ātman] viven aquellos en quien...

2.2.6

यथा सुधीः स्थाणुमयेषु निहितं नानुप्रविष्टं भवतीह शरीरे । गुण... yathā sudhīḥ sthāṇumayeṣu nihitaṃ nānupraviṣṭaṃ bhavatīha śarīre | guṇasya saṃsā...

Como el éter sutil no está contenido en ningún lugar, así el Ātman, aunque more en el cuerpo, no est...

2.2.7

यदा पश्यति प्रशान्तमसंकुलं निर्विकल्पं समं विशेषदर्शिनः । तद... yadā paśyati praśāntamasaṃkulaṃ nirvikalpaṃ samaṃ viśeṣadarśinaḥ | tadā sarvāḥ k...

Cuando uno contempla al Ser sereno, sin turbación, sin pensamientos diferenciadores, igual frente a ...

2.2.8

न चेज्जेती न चापि जायते नैनं कृतं न कृतं न च सेति नः । अजो न... na cejjeti na cāpi jāyate nainaṃ kṛtaṃ na kṛtaṃ na ca seti naḥ | ajo nityaḥ śāśv...

No nace, no muere; no ha sido creado, no será creado. Sin origen, eterno, permanente, antiguo — no e...

2.2.9

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्... agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva | ekastathā sarvab...

Como el fuego, aunque es uno solo, al entrar en el mundo adopta formas correspondientes a cada forma...

2.2.10

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्त... vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva | ekastathā sarvab...

Como el viento, aunque es uno solo, al entrar en el mundo adopta formas correspondientes a cada form...

2.2.11

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्शुर्न लिप्यते चाक्शुषैर्बाह्यदोषैः ... sūryo yathā sarvalokasya cakśurna lipyate cākśuṣairbāhyadoṣaiḥ | ekastathā sarva...

Como el sol, el ojo de todo el mundo, no se contamina con las impurezas externas que ven los ojos, a...

2.2.12

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्... eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti | tamātmasthaṃ ye'nupa...

El único Señor, el Ātman interior de todos los seres, que hace que su única forma sea diversa; a aqu...

2.2.13

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ... nityo'nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān | tamātmasthaṃ ye'...

Eterno entre los efímeros, consciente entre los conscientes, que siendo uno otorga deseos a muchos; ...

2.2.14

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद्विजानीया... tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham | kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti...

Eso —piensan ellos— es esto: la indescriptible suprema bienaventuranza. ¿Cómo podría conocerlo? ¿Aca...

2.2.15

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽय... na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ | tameva...

Ahí no brilla el sol, ni la luna ni las estrellas; ni relampaguean estos rayos. ¿Cómo podría este fu...

3.1.1

ऋषिर्नचिकेतः पितरं स्वमुवाच पितोहं पूर्णो न वृत्ताय देहि । य... ṛṣir naciketaḥ pitaraṃ svam uvāca pitaḥ aham pūrṇo na vṛttāya dehi | yajñasya mā...

El sabio Naciketas dijo a su propio padre: 'Padre, a quién darás a mí ya que has llegado a ser compl...

3.1.2

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथापरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते... anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā apare | sasyam iva martyaḥ pacyate sasyam ...

Considera cómo fueron los antepasados, mira cómo son los que vienen después. Como el grano se desmor...

3.1.3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु | बुद्धिं तु सारथिं विद्... ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ ratham eva tu | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ...

Conoce al Ātman como el señor del carro, al cuerpo como el carro mismo, al intelecto como el auriga,...

3.1.4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोय... indriyāṇi hayānāhur viṣayāṃs teṣu gocarān | ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhur ma...

Los sentidos, dicen, son los caballos; los objetos de los sentidos, los caminos. Al Ātman unido a lo...

3.1.5

यथादर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाप्सु परिवै द... yathā darśe tathātmani yathā svapne tathā pitṛloke | yathā apsu parivai dārā eva...

Como en un espejo así en el Ātman, como en un sueño así en el mundo de los antepasados, como en el a...

3.1.6

एष आत्मा हृदि सन्निविष्टः पुरुषं विद्धि मानुषेन्धनम् । तत्रै... eṣa ātmā hṛdi sanniviṣṭaḥ puruṣaṃ viddhi mānuṣendhanam | tatra eva taṃ viditvā ā...

Este Ātman está establecido en el corazón. Conoce al Puruṣa como el fuego del sacrificio humano. Con...

3.1.7

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा ... nāciketam upākhyānaṃ mṛtyuproktaṃ sanātanam | uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloka...

El relato de Naciketas, enseñado por la Muerte y antiguo como el tiempo — habiéndolo dicho y oído, e...

3.1.8

य इमं परमं गुह्यं शास्त्रमुक्तं पुरातनम् । एतद्विदित्वा मेधा... ya imam paramaṃ guhyaṃ śāstram uktaṃ purātanam | etad viditvā medhāvī sukhī bhav...

Quien conoce este supremo y secreto śāstra, antiguo como el tiempo — conociéndolo, el sabio se vuelv...

3.1.9

तं त्वं मृत्युमुखात्प्रमुक्तमात्मानं विद्ध्यमृतमथो अयं ब्रह्... tam tvam mṛtyumukhāt pramuktam ātmānaṃ viddhy amṛtam atho ayam brahmayajñaḥ | tv...

A ti, libre de la boca de la muerte, conoce al Ātman inmortal. Este es el sacrificio de Brahman. Tú ...

3.1.10

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा ... indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ | manasastu parā buddhir budd...

Más allá de los sentidos están los objetos; más allá de los objetos está la mente. Más allá de la me...

3.1.11

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा... mahataḥ paramavyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ | puruṣānna paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā ...

Más allá del Grande está lo Inmanifestado; más allá de lo Inmanifestado está el Puruṣa. Más allá del...

3.1.12

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः... aṅguṣṭha-mātraḥ puruṣo 'ntar-ātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ | taṃ svac-cha...

El Puruṣa del tamaño de un pulgar es el Ātman interior, siempre establecido en el corazón de los ser...

3.1.13

नाचिकेतस्त्वमग्नयं ब्रह्मज्ञमग्निषु त्वमेव । त्वं पारयं सर्व... nāciketas tvam agnaye brahmajñaagniṣu tvam eva | tvam pārayaṃ sarvadevānyam mṛty...

Naciketas, tú eres el fuego sagrado, el conocedor de Brahman entre los fuegos. Tú trasciendes a todo...

3.1.14

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत | क्षुरस्य धारा निशिता ... uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodhata | kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durg...

¡Levantaos! ¡Despertad! Habiendo obtenido maestros excelentes, comprended. El filo de una navaja, af...

3.1.15

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मना । ज्ञानमात्म... yac ched vāṅ manasī prājñas tad yac chej jñānam ātmanā | jñānam ātmani mahati ni...

Lo que está unido al discurso y la mente, que el sabio lo separe de eso con el conocimiento del Ātma...

3.1.16

यस्मिन्दृष्ट्वा भ्रुवोर्वीर्यं दृष्ट्वा तृप्तो भवति नान्यथा ... yasmin dṛṣṭvā bhruvor vīryaṃ dṛṣṭvā tṛpto bhavati nānyathā | yaḥ sarvajñaḥ sarva...

En quien viendo, se ha satisfecho el poder de la mirada (entre las cejas), no de otra manera — a Él,...

3.1.17

प्राणेभ्योऽपानं गृहाणेन्द्रियाणि च सह मनसा सर्वैः । प्रज्ञान... prāṇebhyo 'pānaṃ gṛhāṇendriyāṇi ca saha manasā sarvaiḥ | prajñānaṃ tejo vṛṣaṇaṃ ...

El apāna se retira de los prāṇa, junto con los sentidos y la mente, todos juntos. El tejas (luz) del...

3.2.1

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्... ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ | tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtam...

Con raíces arriba y ramas abajo, este Aśvattha es eterno. Eso es lo puro, eso es Brahman, eso es lla...

3.2.2

यदिदं किंच जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्य... yadidaṃ kiṃca jagatsarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam | mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya et...

Todo este universo, cualquiera que sea, que surge y se mueve, lo hace movido por el Prāṇa. Es un gra...

3.2.3

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च ... bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ | bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati ...

Por temor a Él, el fuego arde; por temor, el sol calienta; por temor, Indra y Vāyu; y la Muerte, la ...

3.2.4

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु... iha cedaśakadboddhuṃ prākśarīrasya visrasaḥ | tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya k...

Si uno es capaz de comprenderlo aquí, antes de que caiga el cuerpo, entonces alcanza la liberación; ...

3.2.5

यथादर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाप्सु परीव दद... yathādarśe tathātmani yathā svapne tathā pitṛloke | yathāpsu parīva dadṛśe tatha...

Como en un espejo, así en el propio ser; como en el sueño, así en el mundo de los antepasados; como ...

3.2.6

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां ... indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat | pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro n...

Conociendo la naturaleza separada de los sentidos, su surgir y su ponerse, que nacen separadamente, ...

3.2.7

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महाना... indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam | sattvādadhi mahānātmā mahato'vy...

Más allá de los sentidos está la mente; más allá de la mente está el intelecto; más allá del intelec...

3.2.8

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच... avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca | yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatva...

Más allá de lo No-manifestado está el Puruṣa, el que todo lo penetra, sin signo alguno. Conociéndolo...

3.2.9

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्शुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा म... na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakśuṣā paśyati kaścanainam | hṛdā manīṣā manas...

Su forma no permanece en el ámbito de la visión. Nadie lo ve con el ojo. Por el corazón, por la ment...

3.2.10

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टते... yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ param...

Cuando los cinco instrumentos de conocimiento se detienen junto con la mente, y el intelecto no se a...

3.2.11

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा ... tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām | apramattastadā bhavati yogo hi pr...

Eso consideran yoga: la firme retención de los sentidos. Entonces uno se vuelve despierto, pues el y...

3.2.12

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्शुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽ... naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakśuṣā | astīti bruvato'nyatra kathaṃ tad...

Ni por la palabra, ni por la mente, ni por el ojo puede ser alcanzado. ¿Cómo puede ser obtenido por ...

3.2.13

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्... astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ | astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ ...

Debe ser conocido como 'Es', y también su naturaleza real. De estos dos, para quien lo conoce como e...

3.2.14

Cuando todos los deseos que se refugian en el corazón se liberan, entonces el mortal se vuelve inmor...

3.2.15

यथा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्यो'मृतो ... yathā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ | atha martyo'mṛto bhavatyetāvad...

Cuando todos los nudos del corazón son desatados aquí mismo, entonces el mortal se vuelve inmortal. ...

3.2.16

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध... śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannam...

Cien y una son las náḍis del corazón. De ellas, una sale perforando la cabeza. Subiendo por ella, un...

3.2.17

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ... aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ | taṃ svāccharīrā...

Del tamaño de un pulgar, el Puruṣa, el Ser interno, está siempre situado en el corazón de los seres....

3.2.18

मृत्युप्रोक्तान्नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत... mṛtyuproktānnaciketo'tha labdhvā vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam | brahmaprāpto...

Naciketas, habiendo obtenido esta enseñanza impartida por la Muerte y el completo método del yoga, a...

Más sobre Kaṭha Upaniṣad

El contexto

Esta Upaniṣad se transmite en la Kaṭha-śākhā del Yajurveda. La historia de Naciketas —el joven que rechaza las ofrendas mundanas para conocer la verdad de la muerte— se convierte en arquetipo del buscador espiritual.

Relevancia para el yoga

Primera mención explícita de "yoga" como disciplina sistemática. La metáfora del carro establece la jerarquía: ātman → buddhi → manas → sentidos, que luego se expandirá en otras Upaniṣads y en los Yoga Sūtras.

Temas clave

ātman
muerte
yoga
buddhi
naciketas
yama

Traducciones

The Early Upaniṣads — Patrick Olivelle
The Upanishads — Eknath Easwaran
The Principal Upaniṣads — S. Radhakrishnan

प्रथमा वल्ली Primera Valli

द्वितीया वल्ली Segunda Valli

तृतीया वल्ली Tercera Valli

El contexto

Relevancia para el yoga

Temas clave

Traducciones

Atajos de teclado

Navegación

Herramientas